Nouvelle théologie

 Wie zei ook weer waar de nieuwe theologie naartoe zou leiden?

Apostolische Brief in de vorm van een ‘Motu Proprio’

Ad theologiam promovendam

Waarmee de nieuwe statuten van de Pauselijke Academie voor Theologie worden goedgekeurd.

1 november 2023

1. Het bevorderen van de theologie in de toekomst kan niet beperkt blijven tot het abstract opnieuw voorstellen van formules en schema's uit het verleden. Geroepen om het heden profetisch te interpreteren en nieuwe routes voor de toekomst uit te stippelen, in het licht van de Openbaring, zal de theologie het hoofd moeten bieden aan diepgaande culturele transformaties, in het besef dat: “Wat we meemaken is niet simpelweg een tijdperk van verandering, maar een verandering van tijdperk”.[1]

2. De Pauselijke Academie voor Theologie, opgericht in het begin van de 18e eeuw onder de auspiciën van mijn voorganger, Clemens XI, en door hem canoniek ingesteld met de instructie Inscrutabili op 23 april 1718, heeft in de loop van haar eeuwenlange bestaan voortdurend de noodzaak belichaamd om theologie ten dienste te stellen van de Kerk en de wereld, door haar structuur waar nodig aan te passen en haar doelstellingen te verbreden: van een eerste plaats voor theologische vorming van geestelijken in een context waar andere instellingen ontbraken en ontoereikend waren voor dit doel, tot een groep geleerden die geroepen werden om theologische thema's van bijzonder belang te onderzoeken en uit te diepen. De door mijn voorgangers gewenste actualisering van de statuten markeerde en bevorderde dit proces: men denke aan de statuten die Gregorius XVI op 26 augustus 1838 goedkeurde en die welke Johannes Paulus II goedkeurde met de Apostolische Brief Inter munera Academiarum op 28 januari 1999.

3. Na bijna vijfentwintig jaar is de tijd gekomen om deze normen te herzien, om ze meer geschikt te maken voor de zending die onze tijd aan de theologie oplegt. Aan een synodale, missionaire Kerk, een Kerk die ‘uitgaat’ kan alleen een theologie die ‘uitgaat’ corresponderen. Zoals ik schreef in mijn Brief aan de Grootkanselier van de Katholieke Universiteit van Argentinië, gericht aan professoren en studenten theologie: “Wees niet tevreden met een theologie aan tafel. Laat je plaats van reflectie de grenzen zijn. [...] Goede theologen ruiken, net als goede herders, naar de mensen en de straat en gieten met hun reflectie olie en wijn op de wonden van de mensen.” Openheid voor de wereld, voor de mens in de concreetheid van zijn existentiële situatie, met zijn problemen, wonden, uitdagingen en mogelijkheden, kan echter niet worden gereduceerd tot een ‘tactische’ houding, waarbij extrinsiek de nu uitgekristalliseerde inhoud wordt aangepast aan nieuwe situaties, maar moet de theologie aansporen tot een epistemologische en methodologische herbezinning, zoals aangegeven in het Voorwoord van de Apostolische Constitutie Veritatis gaudium.

4. Daarom wordt theologische reflectie opgeroepen tot een keerpunt, tot een paradigmaverschuiving, tot een “moedige culturele revolutie”[2] die haar er allereerst toe verplicht een fundamenteel contextuele theologie te zijn, die in staat is het evangelie te lezen en te interpreteren in de omstandigheden waarin mannen en vrouwen dagelijks leven, in verschillende geografische, sociale en culturele omgevingen, en die als archetype de menswording van de eeuwige Logos heeft, zijn intrede in de cultuur, het wereldbeeld en de religieuze traditie van een volk. Van hieruit kan theologie zich alleen maar ontwikkelen tot een cultuur van dialoog en ontmoeting tussen verschillende tradities en verschillende vormen van kennis, tussen verschillende christelijke denominaties en verschillende religies, waarbij iedereen, gelovigen en niet-gelovigen, zich openlijk met elkaar confronteert. De behoefte aan dialoog is in feite inherent aan de mens en aan de hele schepping, en het is de bijzondere taak van de theologie om “de trinitaire afdruk te ontdekken die van de kosmos waarin wij leven “een web van relaties” maakt waarin “het elk levend wezen betaamt naar een ander ding te neigen”.[3]

8. Het gaat om het pastorale ‘stempel’ die de theologie in haar geheel, en niet alleen op één bepaald gebied, moet dragen: zonder theorie en praktijk tegenover elkaar te stellen, wordt de theologische reflectie aangespoord zich te ontwikkelen met een inductieve methode, die uitgaat van de verschillende contexten en concrete situaties waarin mensen zijn opgenomen, zich serieus laat uitdagen door de werkelijkheid, om onderscheiding te worden van de “tekenen des tijds” in de verkondiging van het heilsgebeuren van de God-agape, meegedeeld in Jezus Christus. Daarom moet de kennis van het gezond verstand van de mensen, die in feite de theologische vindplaats is waar zoveel beelden van God wonen, die vaak niet overeenkomen met het christelijke gezicht van God, die alleen en altijd liefde is, eerst en vooral bevoorrecht worden. Theologie staat ten dienste van de evangelisatie van de Kerk en de overdracht van het geloof, zodat het geloof cultuur wordt, dat wil zeggen het wijze ethos van het volk van God, een voorstel van menselijke en humaniserende schoonheid voor iedereen.

---

[1] Toespraak tot de Romeinse Curie, 21 december 2019.

[2] Encycliek Laudato si', 114.

[3] Apostolische Constitutie Veritatis gaudium, voorwoord 4a.

Opnieuw ter herinnering

 Paus Franciscus tijdens een gesprek met Hongaarse Jezuïeten, gerapporteerd in Civiltà Cattolica.

Vraag:The Second Vatican Council talks about the relationship between the Church and the modern world. How can we reconcile the Church and the reality that is already beyond the modern? How do we find God’s voice while loving our time?

Antwoord: I wouldn’t know how to answer that theoretically, but I certainly know that the Council is still being applied. It takes a century for a Council to be assimilated, they say. And I know the resistance to its decrees is terrible. There is incredible support for restorationism, what I call “indietrismo” (backwardness), as the Letter to the Hebrews (10:39) says: “But we do not belong to those who shrink back.” The flow of history and grace goes from the roots upward like the sap of a tree that bears fruit. But without this flow you remain a mummy. Going backwards does not preserve life, ever. You must change, as St. Vincent of Lérins wrote in his Commonitory when he remarked that even the dogma of the Christian religion progresses, consolidating over the years, developing with time, deepening with age. But this is a change from the bottom up. The danger today is indietrismo, the reaction against the modern. It is a nostalgic disease. This is why I decided that now the permission to celebrate according to the Roman Missal of 1962 is mandatory for all newly consecrated priests. After all the necessary consultations, I decided this because I saw that the good pastoral measures put in place by John Paul II and Benedict XVI were being used in an ideological way, to go backward. It was necessary to stop this indietrismo, which was not in the pastoral vision of my predecessors.

 

Wie behoort tot de gemeenschap der heiligen?

Op zijn blog schreef Mgr. Mutsaerts onlangs het volgende:

Gisteren (ik schrijf deze column op 3 februari) op de dag van Maria Lichtmis sprak paus Franciscus tijdens de algemene audiëntie over de gemeenschap van de heiligen (terug te vinden op de site van het Vaticaan). In het credo belijden we dit elke zondag: “Ik geloof in de gemeenschap van de heiligen”. Wat is deze “gemeenschap van de heiligen”. De paus zegt:

“De Katechismus van de Katholieke Kerk zegt: ‘Wat is de kerk anders dan de vergadering van alle heiligen’ (nr. 946). Wat een mooie definitie! ‘De gemeenschap van de heiligen is juist de Kerk’. Wat betekent dit? Dat de Kerk gereserveerd is voor de volmaakten? Nee. Het betekent dat het de gemeenschap is van geredde zondaars. De Kerk is de gemeenschap van geredde zondaars. Dat is een mooie definitie. Niemand kan zichzelf uitsluiten van de Kerk, wij zijn allen geredde zondaars.”

De paus vervolgt met een hypothetische vraag

“Heilige Vader, laten wij denken aan hen die het geloof verloochend hebben, die afvallig zijn, die de Kerk vervolgen, die hun doopsel verloochend hebben: zijn ook dezen thuis?". Ja, zelfs deze, zelfs de godslasteraars, allemaal. Wij zijn broeders. Dit is de gemeenschap der heiligen. De gemeenschap der heiligen houdt de gemeenschap van gelovigen op aarde en in de hemel bijeen.”

Dit is een ronduit bizar antwoord. Het zou betekenen dat ook gedoopten zoals Adolf Hitler en Jozef Stalin in de hemel zijn! En trouwens ook Judas, die immers tot de groep apostelen behoorde. Dat niemand zichzelf kan uitsluiten van de Kerk, het mystieke Lichaam van Christus, is ronduit in strijd met de leer van de Kerk. Het is waar dat zelfs iemand in staat van doodzonde nog behoort tot gemeenschap van gelovigen. Het is nog altijd mogelijke door het sacrament van de biecht vergeving te ontvangen, zodat men weer in staat van genade is. Zo niet, dan maakt de doodzonde “onbekwaam voor het eeuwig leven” en rest de “eeuwige zondestraf” (katechismus no. 1472), “het veroorzaakt uitsluiting uit het Koninkrijk van Christus en de eeuwige dood van de hel (1861. Vgl. ook 1864).

Paus Pius XII maakte duidelijk dat men zich wel degelijk kan uitsluiten van de Kerkgemeenschap waartoe men ging behoren door het doopsel door ketterij, apostasie en schisma. In zijn encycliek Mystici Corporis Christi (ook terug te vinden op de site van het Vaticaan) verwoordt hij het aldus:

In feite worden alleen zij tot de leden van de Kerk gerekend die gedoopt zijn en het ware geloof belijden, en die niet zo ongelukkig zijn geweest dat zij zich van de eenheid van het Lichaam hebben afgescheiden, of die door wettig gezag zijn uitgesloten wegens begane ernstige fouten.(22). Want niet iedere zonde, hoe ernstig ook, is van dien aard dat zij iemand van het Lichaam der Kerk scheidt, zoals schisma, ketterij of afvalligheid dat doen. (23)

Je mag hopen dat de paus zijn vergissing inziet en corrigeert. Zo niet, dan ziet hij het kennelijk niet als een vergissing, maar dan kan ik tot geen andere conclusie komen dat hier sprake is van een ketterij. Deze paus wordt wel ‘de paus van de verrassingen genoemd’. Verrassend is wel het minst wat je hiervan kunt zeggen. Op YouTube zien we dat een man in het publiek opstaat en ageert tegen de paus. Ik houd het op een broederlijke vermaning.

Logische denkfout: De valse analogie

Paus Franciscus, 2 december 2017 op de terugvlucht van Bangladesh naar Rome

"C’erano gruppi terroristici che cercavano di approfittare della situazione dei rohingya, che sono gente di pace. Come in tutte le etnie e tutte le religioni, c’è sempre anche un gruppo fondamentalista. Anche noi cattolici ne abbiamo."

Paus Franciscus, 31 juli 2016 op de terugvlucht van Polen naar Rome

"A me non piace parlare di violenza islamica, perché tutti i giorni quando sfoglio i giornali vedo violenze, qui in Italia: quello che uccide la fidanzata, un altro che uccide la suocera… E questi sono violenti cattolici battezzati! Sono violenti cattolici… Se io parlassi di violenza islamica, dovrei parlare anche di violenza cattolica. Non tutti gli islamici sono violenti; non tutti i cattolici sono violenti. E’ come una macedonia, c’è di tutto, ci sono violenti di queste religioni. Una cosa è vera: credo che in quasi tutte le religioni ci sia sempre un piccolo gruppetto fondamentalista. Fondamentalista. Noi ne abbiamo. E quando il fondamentalismo arriva a uccidere - ma si può uccidere con la lingua, e questo lo dice l’apostolo Giacomo e non io, e anche col coltello – credo che non sia giusto identificare l’islam con la violenza. Questo non è giusto e non è vero!"

Bourgeois Religion

From R.R. Reno at First Things:

Bourgeois Religion
An interviewer asked Justin Welby, the archbishop of Canterbury, “Is gay sex sinful?” He gave a diffident response. “I don’t do blanket condemnation, and I haven’t got a good answer to that question.” This is not to say the Anglican primate has no moral compass. He went on to affirm the importance of “faithfulness, stability of relationships, and loving relationships.” But Welby allowed that he is “having to struggle to be faithful to the tradition.” While he won’t say that the traditional view is wrong, he can’t say that it’s right.

We can make fun of Welby’s Anglican waffling. But most Catholic bishops in North America and Europe also waffle. Ask Cardinal Blase Cupich if sodomy is a sin, and in all likelihood he will start talking mumbo-jumbo about conscience and then say something about the Church’s emphasis on mercy. The Holy Father himself famously replied to a similar question with the memorable (and misleading) paraphrase of Jesus’s Sermon on the Mount, “Who am I to judge?” One of Pope Francis’s close associates, Fr. Antonio Spadaro, told a colloquium at Boston College on Catholic teaching regarding marriage, sex, and the family, “It is no longer possible to judge people on the basis of a norm that stands above all.” I could add many more instances, but we know the routine: conscience, accompaniment, the “ladder of love,” etc., etc. That’s Welby’s answer with a more elaborate apparatus—and without his honesty.

The Catholic Church’s retreat from anything resembling clarity about sexual morality does not surprise me. It’s been a long time coming. Catholicism and other forms of establishment Christianity in the West tend to take the form of bourgeois religion. That term denotes the fusion of church culture with the moral consensus held by the good, respectable people who set the tone for society as a whole. In the aftermath of the sexual revolution, that consensus shifted. For a long time now it has been socially acceptable to divorce and contracept. Soon thereafter it was OK to cohabitate, and then the good and responsible people who run things adopted an affirmative attitude toward gay sex. During all this, the same consensus became hostile to those who say otherwise. It became “cruel,” “hateful,” and “bigoted” to call something wrong that the bourgeois consensus now deems right. In this way, the good and responsible people did not just accommodate themselves to the sexual revolution; they took ownership of it.

Amid this change, most Catholic bishops and priests have been disoriented. Not too long ago, they were happy chaplains of the bourgeois, the good people, who tended to affirm the moral code that the Church taught. As the sexual revolution worked its way through elite culture, bishops and priests were eager to sustain their place as chaplains of the establishment consensus. Unfortunately for them, the Catholic Church has a rigorous tradition of moral philosophy and theology. This closed off the broad, well-traveled avenues of revisionism used by mainline Protestants. Do the loving thing! This noble and conveniently vague imperative offers wide latitude. In the smug and self-complimenting culture of the bourgeois, that meant pretty much anything they did was by definition loving. These sorts of people are always seeking to do what’s best!

Given the inconvenience of the Catholic commitment to moral truth, the approach has been to remain silent. Insofar as bishops and cardinals have spoken about sex, it has almost always been to qualify and soften the Church’s moral voice. The strategy was one of careful retreat. The enduring hope has been to find a way to moderate the obvious clash between what the Church teaches and the bourgeois consensus about sex.

It has become apparent that Pope Francis wants to make this retreat more explicit. For this reason, I have given up trying to keep track of controversies surrounding Amoris Laetitia. The details don’t matter. Pope Francis and his closest associates have no interest in the sacramental coherence of their positions on matters such as divorce and remarriage, nor do they care one wit about defending the logic of the arguments they put forward. I admire those who have explained the limits that the rich tradition of Catholic sacramental and moral teaching places on our interpretation of Amoris Laetitia. This is important work. But it has little bearing on the near-term outcome of this controversy. Pope Francis and his associates want to sign a peace treaty with the sexual revolution. They will use whatever arguments and rhetoric are necessary to achieve this goal.

One can see the urgency of the task. Reconciling the Catholic Church with the sexual revolution is necessary in order to preserve Catholicism as a bourgeois religion. Unless this is done, more and more of the good and responsible people will come to regard the Church as a regressive, harmful force in society, a source of repression and bigotry that is antithetical to the spirit of inclusion and affirmation that promotes human flourishing. This is especially obvious in the controversy surrounding divorce, remarriage, and communion. These are good, sensitive people trying to make the best of a difficult situation! How can the Church deny them communion? The same is true for those who use artificial means of contraception or who are committed to another person of the same sex—which is why it’s reasonable to think the pontificate will seek to muddy the Church’s teaching on those issues as well.

This papacy’s goal of aligning the Catholic Church with the bourgeois consensus has other dimensions that show how unprincipled this process will be. Euthanasia is not something our bourgeois consensus wishes to endorse, at least not enthusiastically. Most good and responsible people have misgivings. They recognize the dangers it poses to the weak and vulnerable. But they believe that intelligent, self-possessed people like them ought to have the option of doctor-assisted suicide, at least in some cases. The general tone of the Francis papacy thus encourages bishops to mirror this position. Doctor-assisted suicide is not OK, exactly, but it is OK-ish. It falls under the rubric of “accompaniment,” which means saying “no” without saying “no,” which is a way of saying “yes” without saying “yes.”

One need only consult the opinions of earnest and progressive secular elites in Germany, France, Canada, the United States, and elsewhere to be able to predict the positions that will be taken by this papacy on a wide range of issues. It will be permissive where permission is wanted, not so much changing the Church’s teaching as sidelining it. But Francis also will denounce where denunciations are wanted. Recently, he declared capital punishment always and everywhere forbidden. One can argue that this pronouncement is inconsistent with the Church’s two-thousand-year tradition of moral teaching on the matter. But that’s beside the point. The notion of Pope Francis defining any act as intrinsically evil is laughable on its face, given how often he attacks the “doctors of the law” who speak about objective moral norms. And didn’t Fr. Antonio Spadaro very clearly tell us that the time has passed when we can speak of “a norm that stands above all”? Pope Francis takes the hard line because it’s required if the Catholic Church is to remain aligned with the good and responsible people. After all, only barbarians in Texas continue to support the death penalty.
Christianity orients us upward and toward the divine. Bourgeois religion is horizontal. It takes its cues from the consensus of the moment, the opinions of the good and responsible people. This reduces Christianity to a political religion organized to buttress the status quo. The Francis papacy largely follows this pattern, making it quite predictable. We can count on Pope Francis to talk about the poor in exactly the same way that people do in Berkeley, which means with great earnestness and little consequence.

This papacy is not hard to figure out. Pope Francis and his associates echo the pieties and self-complimenting utopianism of progressives. That’s not surprising. The Jesuit charism is multifaceted and powerful. I count myself among those profoundly influenced by the spiritual genius of St. Ignatius. Yet there’s no disputing that for centuries Jesuits have shown great talent in adjusting the gospel to suit the powerful. And so, I think the European establishment can count on the Vatican to denounce the populism currently threatening its hold on power. I predict that this papacy will be a great defender of migrants and refugees—until political pressures on the European ruling class become so great that it shifts and becomes more “realistic,” at which point the Vatican will shift as well. What is presently denounced will be permitted; what is presently permitted will be denounced.
Adjustment, trimming of sails, and accommodation are inevitable. The Catholic Church is not set up to be countercultural. Catholicism, at least in the West, has establishment in its DNA. But this papacy is uniquely invertebrate. I can identify no consistent theological structure other than a vague Rahnerianism and post–Vatican II sign-of-the-times temporizing. This makes Francis a purely political pope, or at least very nearly so. No doubt he has an evangelical heart. But ever the Jesuit, he seems to regard every aspect of the Church’s tradition as a plastic instrument to be stiffened here or relaxed there in accord with ever-changing pastoral judgments.

This will not end well. The West has seen a long season of loosening, opening up, and deconsolidation, of which the sexual revolution is but a part. Our establishment is committed to sustaining this consensus. This is why it has been at war with Catholic intransigence, which is based on the Church’s insistence that she answer to timeless, unchanging, and demanding truths. It’s foolish for the papacy to make a peace treaty with this establishment consensus. It’s theologically unworkable. It’s also politically inept. For the establishment consensus is failing, and that includes the sexual revolution, which made many promises that were not fulfilled.

Hoe onomkeerbaar is onomkeerbaar?

Er is heel wat te doen geweest over een toespraak van paus Franciscus over de liturgie waarin hij zegt dat "wij met zekerheid en met de autoriteit van het leergezag bevestigen dat de liturgische hervorming onomkeerbaar is." (Bron)

Een goed overzicht van de reacties op deze op zichzelf onbelangrijke en banale toespraak is hier te vinden. Onbelangrijk omdat er geheel en al niets nieuws in te vinden is en banaal omdat niemand, maar dan ook niemand, met gezond verstand en enige kennis van de geschiedenis van de liturgie kan beweren dat de vorm van de liturgie in steen gebeiteld staat. Bovendien, indien hieromtrent niets per se onveranderlijk is, dan geldt dit logischerwijze ook voor de liturgiehervorming zelf!

De toespraak is belangrijk enkel (en helaas) in deze zin dat voor wie het uitkomt deze zin gebruikt zal worden ter rechtvaardiging van de eigen ongehoorzaamheid aan Vaticanum II. Tevens is deze toespraak belangrijk vanwege de damnatio memoriae van het pontificaat van Benedictus XVI (naar analogie met de damnatio memoriae van Veritatis splendor door Amoris laetitia).

Ter illustratie van de relativiteit van de onomkeerbaarheid der dingen raad ik de lectuur aan van een toespraak van Paus Pius XII uit 1956 aan de deelnemers van het liturgische congres te Assisi. Hij brengt daarin o.a. de verordeningen van het H. Officie uit 1952 omtrent de plaats van het tabernakel ter herinnering ("De Allerheiligste Eucharistie moet bewaard worden in een onbeweeglijk tabernakel, geplaatst in het middendeel van het altaar") en houdt een vurig pleidooi voor de eenheid van altaar en tabernakel ("Het tabernakel van het altaar scheiden is het scheiden van twee dingen, die door hun oorsprong en hun aard verenigd moeten blijven."). (Bron)

Het behoeft weinig uitleg dat enkele jaren later op grote schaal en mét goedkeuring van de geëigende instanties deze eenheid verbroken werd.